Cechy rzemieślnicze na Pomorzu

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tłoki pieczęci cechowych, Pomorze, XV-XVI w. Fot. M. Pawłowski

Sytuacja prawno-gospodarcza cechów

Cechy rzemieślnicze zaczęły powstawać już w momencie kształtowania się społeczeństwa miejskiego, wraz z rozwojem struktur poszczególnych ośrodków i lokowania ich na prawie niemieckim. Na ziemiach dawnego księstwa pomorskiego kształtowanie się cechów zainicjował książę Barnim I, który w dokumencie z 1245 roku przyznaje prawo do zakładania tych organizacji mieszkańcom Szczecina.[1]

Wkrótce takie samo pozwolenie otrzymały Pyrzyce (1263), Goleniów (1268), Gryfino (1271).[2] W XIV w. nastąpił rozkwit cechów – tak liczebny, jak i organizacyjny. Stworzone zostały ramy i struktury, zasady i formy działania.

Kolejne stulecie charakteryzuje się dalszym rozwojem organizacji. Zwiększała się grupa ludności utrzymującej się z rzemiosła, pogłębiały się specjalizacje, powstawały cechy obejmujące nowe, nieznane dotąd zawody, wzmacniał się też monopol korporacji. Przesilenie nastąpiło w wieku XVI, kiedy wraz ze zmniejszeniem dopływu ludności wiejskiej do miast i związanym z tym spadkiem popytu wzrosła rywalizacja w zakresie produkcji, którą rozwijała w swych dobrach również szlachta. Przybywało wolnych mistrzów i partaczy (rzemieślników działających poza cechami). W celu ograniczenia konkurencji mistrzowie cechowi blokowali dostęp nowym członkom. Zjawisko to, widoczne już w poprzednim stuleciu, teraz zyskało na sile. Jakość wytwarzanych produktów coraz częściej nie dorównywała jakości wyrobów importowanych z zagranicy. Cechy zaczęły tracić na sile, prestiżu i funkcjonalności.[3] Największe załamanie przeszły na skutek wojny trzydziestoletniej, zmieniającej warunki gospodarcze i polityczne na terenie Pomorza.

Cechy, zrzeszając przedstawicieli poszczególnych profesji, już w średniowieczu zdominowały rzemiosło i usługi, utrzymując pierwszeństwo w tym zakresie w zasadzie aż do końca XVIII w. Ich rola w polityce państwowej, a zatem i prawa, przywileje i obowiązki, zmieniały się na przestrzeni stuleci. Przez pierwsze wieki cieszyły się dużą swobodą. Wpływ władzy zwierzchniej, początkowo miejskiej, a od drugiej połowy XVII w. państwowej, wyraźnie ewoluował, zwiększając stopniowo swój zasięg i siłę. Istniał on w zakresie ustawodawstwa, wykonawstwa oraz sądownictwa.

Po zakończeniu wojny 30-letniej i przejściu w ręce Brandenburgii-Prus i Szwecji Pomorze Zachodnie znajdowało się w głębokim kryzysie.[4] Opłakany stan przemysłu i rzemiosła usiłowano przełamać za pomocą różnorodnych reform. Dążąc do rozwoju własnej wytwórczości, państwo wspierało powstawanie manufaktur i starało się zapewnić im jak najlepsze warunki.[5] Zwalczano konkurencję tańszej bawełny i lepszych jakościowo materiałów zagranicznych, co nierzadko owocowało niestety drożyzną i stosunkowo niską jakością towaru.[6] Utrzymywały się w dużej mierze dzięki subsydiom i przywilejom państwowym, wiele z nich też bankrutowało po kilku zaledwie latach działalności. W związku z tym w dalszym ciągu, aż do końca XVIII w. rzemiosło koncentrowało się w ramach cechów, chociaż także te organizacje dotknięte zostały kryzysem.[7]

Większe miasta pomorskie w 2 poł. XVII w. z różnym powodzeniem usiłowały odbudować dawną pozycję swych cechów. Do najważniejszych ośrodków produkcji cechowej należały wówczas: Kołobrzeg, Stargard, Koszalin, Białogard, Trzebiatów n. Regą, Gryfice, Słupsk. Stosunkowo najprężniej rozwijały się rzemiosła związane z włókiennictwem, szczególnie w takich miastach jak Kołobrzeg, Stargard, Białogard czy Koszalin. W przypadku rzemiosł spożywczych pewne ożywienie można było zaobserwować tylko w większych miejscowościach, względna pomyślność towarzyszyła rzemiosłom drzewnym i metalowym, głównie w Kołobrzegu, Stargardzie, Słupsku, Gryficach, Trzebiatowie nad Regą i Pyrzycach.[8]

Wiek XVIII nie przyniósł cechom większych zmian koniunkturalnych. Kolejne wojny, faworyzowanie manufaktur przez państwo, oddzielanie miasta od wsi, będącej jego zapleczem, ingerencja władz w duchu merkantylizmu i fiskalizm poważnie utrudniały cechom prężną odbudowę. Dodatkowym, bardzo istotnym problemem był wewnętrzny rozkład korporacji. W poczuciu zagrożenia blokowano dostęp do cechów nowym mistrzom. Władze państwowe podjęły gruntowe reformy. W 1731 r. edykt cesarski narzucił wszystkim organizacjom nowe, ujednolicone statuty, łamiące ich dotychczasową autonomię.[9]

Malowidło ze stalli w kościele św. Gertrudy w Darłowie, 1733. Fot. A. Pawłowska

Funkcjonowanie

Liczba cechów działających w miastach była bardzo różna, zależna od wielkości i zamożności ośrodka – a co za tym idzie od chłonności rynku lokalnego. Zmieniała się też w czasie, wzrastała wraz z dalszym podziałem istniejących cechów i ogólnym rozwojem rzemiosła lub malała w okresach szczególnie trudnych. W połowie XVIII wieku na przykład funkcjonowało w Szczecinie 56 korporacji, na przełomie XVIII i XIX zaś – 48.[10]
W mniejszych miastach ich liczba była raczej niewielka, wiele skupiało przy tym rzemieślników różnych profesji. Łącznie na terenie Pomorza Pruskiego w 1782 roku według tabel Brüggemanna działali rzemieślnicy z 84 branż. Nie odpowiada to jednak liczbie organizacji, w niektórych zawodach mógł pracować nawet tylko jeden mistrz, na podstawie licencji lub zrzeszony z pokrewnym cechem.

Podstawą działania każdej z organizacji cechowych były statuty. Ich treść ustalali przeważnie członkowie korporacji. Tekst zatwierdzał właściciel miasta lub władze miejskie, natomiast w wiekach XVII–XIX książę, później elektor brandenburski, a następnie król pruski. Miało to na celu sprawdzenie, czy przywileje i prawa zawarte w statucie nie godzą w interesy miasta ani nie kolidują z kompetencjami innych cechów.[11] Statuty zawierały szereg zasad regulujących całokształt działalności korporacji.

Można wyróżnić trzy typy organizacji: pojedyncze, złożone (połączone) i rozproszone, obok nich zaś funkcjonowali wolni mistrzowie. Cechy pojedyncze zrzeszały specjalistów jednej branży – krawców, bednarzy, piekarzy etc. W przypadku zbyt małej liczebności powstawały cechy połączone, zrzeszające w swych ramach przedstawicieli kilku branż, najczęściej pokrewnych. Odwrotne zjawisko miało miejsce w większych miastach, gdzie mistrzów było wystarczająco wielu, by podzielić się na organizacje skupiające fachowców o wąskiej specjalności. Dotyczyło to zwłaszcza piekarzy i kowali. Spośród tych ostatnich wyodrębniali się kowale grubej i drobnej roboty, mieczownicy, nożownicy, podkownicy, gwoździarze czy wytwórcy broni. Niekiedy korporacja łączyła też w sobie dwa lub trzy z powyższych podtypów. Cechy w małych, sąsiadujących ze sobą miasteczkach, niekiedy też położonych w pobliżu jednego większego ośrodka, tworzyły organizacje o charakterze rozproszonym.

Struktura organizacji rzemieślniczych odznaczała się przejrzystością i zhierarchizowaniem. Na czele korporacji stali starsi mistrzowie (Altmeistern).[12] Nadzorowali sprawy całej społeczności, rozsądzali spory, reprezentowali cech wobec władz miejskich i państwowych. Jednocześnie wykonywali zalecenia tych władz względem cechu. Niżej stali pozostali mistrzowie, będący samodzielnymi pracownikami. Do pracy w warsztatach, na określony czas lub na stałe, zatrudniano czeladników (Gesellen). W dużych i silnych cechach, w których ich liczba była znaczna, mogli wybrać spośród siebie starszego czeladnika (Altgeselle), który reprezentować miał ich społeczność i dbać o jej interesy. Najniżej w hierarchii znajdowali się uczniowie (Jungen, Burschen).
Jednym z najważniejszych momentów funkcjonowania cechów były powszechne zgromadzenia (Morgensprache), najwyższy organ władzy prawodawczej, administracyjnej i sądowniczej cechu, zwoływane przeważnie cztery razy do roku.[13]

Cechy, jako wspólnoty, miały na celu jednoczenie swych członków. Tworzono kasy zapomogowe dla ubogich, chorych oraz pogrzebowe.[14] Niezwykle istotną rolę w życiu cechów odgrywał Kościół. Obecność na niedzielnych nabożeństwach była obowiązkowa, podobnie jak na modlitwach, które organizowano czasem w ciągu tygodnia. W miarę możliwości starano się fundować i utrzymywać ołtarze w kościele.
Po wprowadzeniu reformacji na Pomorzu Zachodnim wikariaty zaczęły co prawda zanikać, zmalała też intensywność religijnych praktyk wewnątrz cechowych, nadal jednak aspekt duchowy miał niebagatelne znaczenie, a charakter moralno-wychowawczy korporacji stał się nawet wyraźniejszy i surowszy.[15] Śladem po aktywnym udziale w życiu i finansowaniu kościoła są zachowane zabytki ruchome lub malowidła, jak te z godłami szewców, piwowarów i kupców (XVIII wiek) na chórze oraz ławkach w kościele Świętej Gertrudy w Darłowie czy ołtarz z godłem rybaków (XVI wiek) w katedrze w Szczecinie. Nie lekceważono także wagi zabawy i integracji, organizując tzw. „dni karczmy” (Krugtage), podczas których ucztowano i tańczono.

Przypisy

  1. ↑ Archiwum Państwowe w Szczecinie, Regesty dokumentów miasta Szczecina z lat 1243–1856, oprac. R, Gaziński, J. Grzelak, J. Podralski, Szczecin 1993, s. 3, nr 4.
  2. ↑ K. Ślaski, Zwycięstwo stosunków feudalnych na Pomorzu Zachodnim (1124–1295), w: Historia Pomorza, t. 1: do roku 1466, cz. 2, red. G. Labuda, Poznań 1969 s. 115–116.
  3. ↑ B. Zientara, Rozdrobnienie feudalne (1295–1464), w: Historia Pomorza, t. 1, cz. 2…, s. 266–268; B. Wachowiak, Pomorze zachodnie w początkach czasów nowożytnych (1464–1648). Odrodzenie się i upadek państwa pomorskiego, w: Historia Pomorza, t.2, cz. 1…, s. 728–735, 926–932.
  4. ↑ H. Lesiński, Kryzys gospodarczy i społeczny w miastach oraz próby jego przezwyciężenia, w: Historia Pomorza, T. 2, cz. 3…, s. 154–159.
  5. ↑ H. Krüger, Zur Geschichte der Manufakturen und der Manufakturarbeiter in Preussen, Berlin 1958, s. 77–78.
  6. ↑ W. Treue, Wirtschafts- und Technikgeschichte Preußens, Berlin 1984, s. 34, 148–149.
  7. ↑ H. Lesiński, Zarys dziejów Stargardu od XIII do końca XVIII w., w: Z dziejów ziemi stargardzkiej, red. B. Dopierała, Poznań 1969, s. 116–117.
  8. ↑ Idem, Kryzys gospodarczy…, s. 160–167.
  9. ↑ H. Waterstraat, Chronik der Innung der Baugewerke zu Stettin…, s. 33–35. Omówienie przykładowego statutu generalnego z 1743 roku: H. Fischer, Friedrich der Grosse und das Tuchmachergewerck der Stadt Rummelsburg, „Unser Pommerland”, Jg. 14 (1929), H. 1–2, s. 59–60; AP Szczecin, Cechy miasta Kołobrzeg, 134; Cechy miasta Banie, 19.
  10. ↑ M. Wehrmann, Geschichte der Stadt Stettin, Nachdruk der Ausg. von 1911, Augsburg 1993, s. 389.
  11. ↑ O. Blümcke, Die Handwerkszünfte im mittelalterlichen Stettin, w: Baltische Studien AF, Bd. XXXIV, 1884, s. 133–134.
  12. ↑ O. Blümcke, op. cit., s. 182.
  13. ↑ W wieku XVII i na początku XVIII zdarzało się, że niektóre cechy organizowały je co pół roku, nie było to jednak powszechne. W późniejszym okresie spotkania kwartalne stały się normą. AP Szczecin, Cechy miasta Pyrzyce, 58, Tit. II, pkt 1; Cechy miasta Sławno, 6; Cechy miasta Słupsk, 13.
  14. ↑ AP Szczecin, Cechy miasta Słupsk, 14; Cechy miasta Pyrzyce, 3.
  15. ↑ O. Blümcke, op. cit., s. 186–188; AP Szczecin, Cechy miasta Banie, 9; LA Greifswald, Rep. 38b Stolp, 507.


Bibliografia

  • Blümcke Otto, Die Handwerkszünfte im mittelalterlichen Stettin, w: Baltische Studien AF, Bd. XXXIV, 1884, s. 81-240.
  • Borkowska–Bagieńska Ewa, Cechowe prawo gospodarcze w miastach Wielkopolski w XVII wieku, Poznań 1977.
  • Historia Prus. Cz. II. Prusy w okresie monarchii absolutnej (1701-1808), red. B. Wachowiak, opr. Z. Szultka, A. Kamieński, G. Kucharczyk, D. Łukasiewicz, B. Wachowiak, Poznań 2010.
  • Waterstraat Hermann, Chronik der Innung der Baugewercke zu Stettin vom Jahre 1380 bis 1903, Stettin ca. 1903.



Autor opracowania: dr Agnieszka Pawłowska



Redakcja: Sylwia Wesołowska


Źródło: „https://pomeranica.pl/wiki/index.php?title=Cechy_rzemieślnicze_na_Pomorzu&oldid=252005”