Klejnoty i stroje książąt pomorskich z krypty szczecińskiego zamku

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Klejnoty i stroje książąt pomorskich
Klejnoty i stroje książąt pomorskich
Fot. Arkadiusz Piętak
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie, eksponowane na wystawie „Złoty wiek Pomorza”.

Muzeum Tradycji Regionalnych, oddział Muzeum Narodowego w Szczecinie,
ul. Staromłyńska 27, Szczecin.

Data powstania kon. XVI – poł. XVII wieku


Klejnoty i stroje książąt pomorskich – znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie unikatowy zespół renesansowej biżuterii i ubiorów, wydobyty po drugiej wojnie światowej z krypty dawnego kościoła zamkowego w Szczecinie. Większość obiektów eksponowana jest na stałej wystawie "Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku".

Historia pochówków książęcych w krypcie zamkowej

Od XIV wieku książęta szczecińscy byli chowani w krypcie pod średniowiecznym kościołem św. Ottona, położonym przy zachodnim skrzydle zamku. W 1575 roku, podczas przebudowy rezydencji za czasów Jana Fryderyka kościół i kryptę zburzono, a znajdujące się tam szczątki władców z dynastii Gryfitów przeniesiono do kościoła Mariackiego. Gdy prace nad nowym kościołem zamkowym zostały ukończone, w krypcie pod nim złożono trzy trumny z kościoła Mariackiego: Bogusława X (zm. 1523), Jerzego I (zm. 1531) oraz Barnima XI (zm. 1573). Ponadto w latach 1600–1654 w nowej krypcie zostało pochowanych dwanaście osób z rodziny książęcej: Jan Fryderyk (1542–1600), Barnim X (XII) (1549–1603), Kazimierz VI (IX) (1557–1605), Bogusław XIII (1544–1606), Anna szlezwicko-holsztyńska (1577–1616), druga żona Bogusława XIII, Jerzy II (1582–1617), Anna Maria brandenburska (1567–1618), żona Barnima X (XII), Filip II (1573–1618), Franciszek I (1577–1620), Ulryk (1589–1622), Erdmuta brandenburska (1561–1623), żona Jana Fryderyka i Bogusław XIV (1580–1637, pochowany w 1654).

Po pogrzebie ostatniego z dynastii Gryfitów kryptę zamurowano. Po raz pierwszy oficjalnie otwarto ją dopiero w 1731 roku, na rozkaz króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I. Z czternastu znajdujących się tam sarkofagów dwa były zapadłe. W opisie otwartego wówczas sarkofagu Bogusława XIV brakowało, w stosunku do relacji z pogrzebu, kilku cennych klejnotów. Zgodnie z relacją Johanna Carla Conrada Oelrichsa kryptę pozostawiono w stanie nienaruszonym.
Po raz drugi otwarto ją w 1803 lub 1804 roku na polecenie króla Fryderyka Wilhelma III. Wieka części sarkofagów wyważono za pomocą łomów, nie wiadomo jednak, czy coś z nich wówczas zabrano.
Grobowiec Gryfitów został ponownie otwarty w 1810 roku, na polecenie francuskiego gubernatora Szczecina, marszałka Claude’a Victora, który pragnął obejrzeć znajdujące się tam skarby. Wedle jego własnej relacji, po oględzinach kryptę zamurowano, nic z niej nie zabierając.
W 1830 roku złożono w krypcie drewnianą trumnę ze szczątkami książąt pomorskich z rozbieranego kościoła Mariackiego, a w 1841 roku sarkofag zmarłej w Szczecinie księżnej Elżbiety brunszwickiej, byłej żony króla pruskiego Fryderyka Wilhelma II.
Ostatnia przed drugą wojną wizytacja krypty miała miejsce 28 listopada 1862 r., w związku z pracami remontowymi w kościele zamkowym i obawami o stan sklepienia krypty. Komisja złożona z przedstawicieli Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza pod kierownictwem Rudolfa von Stillfrieda hrabiego Alcántary stwierdziła w swym raporcie, że większość trumien była już wcześniej otwierana i rabowana. Z zachowanego w całości sarkofagu księżnej Erdmuty brandenburskiej, komisja wyjęła złotą biżuterię i przekazała ją do skarbca prywatnego Muzeum Hohenzollernów w Berlinie. Z innego, wcześniej już otwartego sarkofagu, który mylnie zidentyfikowano jako należący do Franciszka I, wyjęto jedwabny, haftowany, częściowo zniszczony kołpak (obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie) oraz fragment rapiera. Po wizytacji kryptę zamurowano, a kolejne dokumenty dotyczące jej otwarcia pochodzą dopiero z roku 1946.

Stroje i klejnoty z sarkofagów książęcych w Szczecinie po 1945 roku

Po drugiej wojnie światowej, pod koniec września 1946 roku, w trakcie prac we wnętrzu zniszczonego kościoła zamkowego, natrafiono na wejście do zasypanej gruzem krypty. W jej wnętrzu znaleziono w znacznym stopniu zniszczone sarkofagi i trumny książąt. Ponieważ uszkodzone sklepienie krypty groziło zawaleniem, konserwator zabytków zdecydował o przeniesieniu jej zawartości do pomieszczeń w północnym skrzydle zamku. Podczas przesiewania gruzu zalegającego posadzkę odnaleziono rozetę z diamentem – zidentyfikowaną później jako należącą do Filipa II, fragment złotego łańcucha, kilka drobnych klejnotów oraz resztki skorodowanej broni.

26 listopada 1946 roku komisyjnie otwarto dwa zachowane w całości sarkofagi. W pierwszym, należącym do księcia Franciszka I, znaleziono zespół wspaniałych, zdobionych diamentami, perłami i barwną emalią klejnotów. Drugi sarkofag, identyfikowany później jako należący do księżnej Anny Marii brandenburskiej, nie zawierał biżuterii. 11 grudnia 1948 roku podczas porządkowania zawartości sarkofagów natrafiono jeszcze na dwa precjoza, m.in. drugą z rozet Filipa II.

Klejnoty książęce, jako obiekty o wyjątkowej wartości, zostały przekazane w 1950 roku do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, gdzie poddano je podstawowym zabiegom konserwatorskim. W 1964 roku zaprezentowano je na ekspozycji "Sztuka zdobnicza. Dary i nabytki 1945–1964 w Muzeum Narodowym w Warszawie". W 1969 roku, po latach starań szczecińskich muzealników klejnoty Gryfitów wróciły do Muzeum Pomorza Zachodniego (późniejszego Muzeum Narodowego w Szczecinie). Od 1970 roku eksponowane tu były wraz ze strojami na stałej wystawie "Władztwo książąt zachodniopomorskich".

Wydarzeniem szczególnej wagi był udział szczecińskich klejnotów w wielkiej międzynarodowej wystawie biżuterii renesansowej "Princely Magnificence. Court jewels of the Renaissance 1500–1630", zorganizowanej w 1980 roku w Victoria and Albert Museum w Londynie. Wielkie znaczenie miała również przygotowana przez Barbarę Januszkiewicz wystawa "Sztuka na dworze książąt Pomorza Zachodniego w XVI i XVII wieku", otwarta w 1986 roku na Zamku Królewskim w Warszawie. Pośród wypożyczonych z wielu europejskich muzeów dzieł związanych z dynastią Gryfitów zaprezentowano na niej również szczecińskie klejnoty oraz część strojów książęcych. Wystawa ta w okrojonej formie była pokazywana w Muzeum Narodowym w Szczecinie i w Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku.

W latach 1986–88 oraz 1991–1993 w Pracowni Konserwacji Tkanin PKZ w Warszawie kierowanej przez Helenę Hryszko przeprowadzono gruntowną konserwację tkanin z sarkofagów książęcych. Dzięki staraniom badaczy i konserwatorów udało się m.in. zrekonstruować strój księcia Barnima X (IX) lub Kazimierza VII (IX) oraz strój księcia Ulryka. Były one później eksponowane na stałej wystawie Muzeum Narodowego w Szczecinie "Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego". W 2008 roku Muzeum udało się zakupić do zbiorów krzyżyk księżnej Erdmuty, który ze zbiorów Hohenzollernów trafił na francuski rynek antykwaryczny. Od 2011 roku klejnoty i stroje są prezentowane na nowej ekspozycji stałej "Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku".

Charakterystyka zbioru

Klejnoty i stroje książąt pomorskich stanowią unikatowy, jeden z najcenniejszych w Europie zespół renesansowych ubiorów i biżuterii. Książęta chowani byli w strojach ceremonialnych, zachowane ubiory i biżuteria stanowią zatem również ważne świadectwo kultury dworu Gryfitów.

Do najcenniejszych precjozów należą wykonane około 1600 r. złote ozdoby kołpaka Franciszka I: egreta czyli efektowny klejnot w kształcie pęku piór oraz 13 rozet mocowanych na otoku. Podobnie jak wysadzany diamentami wisior z liter IHS uznawane są one za dzieła wybitnego hamburskiego złotnika Jacoba Moresa Starszego.
W zbiorze znajduje się również kilka klejnotów o proweniencji drezdeńskiej, stanowiących świadectwo rodzinnych powiązań Franciszka I z dworem elektorów Saksonii. Interesującymi zabytkami są również złote bransolety o splocie pancerzowym, z grawerowanym herbem Pomorza, wykonane w 1596 dla Klary brunszwickiej, a następnie należące do jej syna Franciszka I. Zachowany w całości zespół klejnotów Franciszka I pokazuje, jak bogate było pierwotnie wyposażenie sarkofagów książęcych. Również inne wydobyte z krypty ozdoby, jak para emaliowanych, zdobionych diamentami rozet Filipa II, czy należący do księżnej Erdmuty złoty wisior w kształcie krzyża z emaliowaną na biało figurą Ukrzyżowanego, zdobiony diamentami, rubinami i perłą świadczą o europejskim poziomie biżuterii Gryfitów. Spośród strojów szczególnie wysoką jakością wykonania wyróżniają się haftowane kołpaki (książęce czapki), z których jeden, datowany na przełom XVI i XVII w., zdobiony jest motywem jeleni wśród wici roślinnej, a drugi należący do księcia Filipa II – stylizowanym ornamentem roślinnym.

Bibliografia

  • J.C.C., Oelrichs Das gepriesene Andencken der Pommerschen Hertzoge, durch umständliche Erzählung ihrer eigenen gedruckten und ungedruckten Schriften, und der ihnen errichteten öffentlichen Denckmäler, vermittelst besonderer gedruckten Gedächtniss-Schriften, Bildnisse, Begräbniss-Müntzen etc. Bey Gelegenheit der 5ten hundertjähr. Jubelfeyer der St. Marien-Stifts-Kirchen zu Alten Stettin, Berlin: Haude und Spener, 1763, s. 87–88.
  • Vierzigster Jahresbericht der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde, „Baltische Studien”, A.F., 1878, Bd. 28, , s. 427–455.
  • Album Pommerscher Bau- und Kunstdenkmäler, [Stettin] 1899, s. 27–29.
  • H. Lemcke, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, Bd. 3, H. 14, Abt 1: Das königliche Schloss in Stettin, Stettin 1909, s. 22, 94–97
  • Die Personalien und Leichen-Processionen der Herzoge von Pommern und ihrer Angehörigen aus den Jahren 1560 bis 1663, Hrsg. U. von Behr Negendank-Semlow, J. von Bohlen-Bohlendorf, Halle 1869.
  • Z. Krzymuska-Fafius, Ze studiów nad dziejami klejnotów i ubiorów książąt szczecińskich, [w:] O rzemiośle artystycznym w Polsce. Materiały Sesji Naukowej zorganizowanej przez Oddział Poznański Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Muzeum Narodowe w Poznaniu w dniach 22–24 października 1973 przy współudziale Przedsiębiorstwa Państwowego „Desa” Dzieła Sztuki i Antyki, red. T. Hrankowska, Warszawa 1976, s. 57–85.
  • H. Hryszko, Kołpak Filipa II, Barnima XII i haftowany pasek z sarkofagów książąt szczecińskich, dokumentacja konserwatorska, PKZ Oddział w Warszawie, Warszawa 1982, [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].
  • Sztuka na dworze książąt Pomorza Zachodniego w XVI–XVII wieku, kat. wyst., Zamek Królewski w Warszawie, wrzesień–listopad 1986; Muzeum Narodowe w Szczecinie, grudzień 1986–marzec 1987, scen. wyst. i oprac. kat. B. Januszkiewicz, red. W. Filipowiak [i in.], Warszawa–Szczecin 1986.
  • H. Hryszko, Fragmenty ubiorów książąt pomorskich wydobytych w 1946 r. z sarkofagów książęcych w krypcie zamku szczecińskiego, dokumentacja konserwatorska, PKZ Oddział w Warszawie, Pracownia Konserwacji Tkanin, Warszawa 1988 [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].
  • B. Januszkiewicz, Klejnoty i stroje z krypty grobowej w zamku szczecińskim, [w:] E. Cnotliwy [i in.], Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 243–264.
  • J. Kochanowska, Sarkofagi książęce z krypty zamkowej, [w:] E. Cnotliwy [i in.], Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin 1992, s. 225–241.
  • H. Hryszko, Problemy związane z rekonstrukcją ubiorów, pochodzących z sarkofagów książąt Pomorza Zachodniego, [w:] Ubiory w Polsce. Materiały III Sesji Klubu Kostiumologii i Tkaniny Artystycznej przy Oddziale Warszawskim Stowarzyszenia Historyków Sztuki Warszawa, październik 1992, red. A. Sieradzka, K. Turska, Warszawa 1994, s. 141–152.
  • H. Hryszko, Fragmenty ubiorów książąt pomorskich wydobytych w 1946 r. z sarkofagów książęcych w krypcie zamku szczecińskiego, dokumentacja konserwatorska, t. 2, Warszawskie pracownie Konserwacji Zabytków Sp. z o.o., Pracownia Konserwacji Tkanin, Warszawa 1993 [maszynopis w Muzeum Narodowym w Szczecinie].
  • B. Januszkiewicz, Klejnoty i stroje książąt Pomorza Zachodniego XVI–XVII wieku w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, Warszawa 1995.
  • Ch. Nagel, Schmuck der sächsischen Kurfürsten um 1600. Untersuchung zum Umgang mit Schmuck und dessen Funktionen im Rahmen fürstlicher Repräsentation und Kommunikation, Berlin 2009, s. 178–183, 232–234, 343.
  • M. Piwocka, D. Nowacki, O kilku manierystycznych klejnotach na światowym rynku antykwarycznym [w:] Koral, perła i inne wątki. Biżuteria w Polsce, materiały z X sesji naukowej cyklu „Rzemiosło artystyczne i wzornictwo w Polsce” poświęconej pamięci Zygmunta Dolczewskiego, red. K. Kluczwajd, Warszawa–Toruń 2010, s. 96¬–103.
  • M. Frankowska-Makała, „Cały strój był z pięknej kwiecistej złotej sztuki materiału...” – ubiory i klejnoty książąt pomorskich ze zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2013, s. 81–107.




Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Monika Frankowska-Makała