Czarci kapitel z Kołbacza
| Czarci kapitel z Kołbacza | |||
| |||
| Autor | warsztat gotlandzki | ||
| Lokalizacja | Muzeum Narodowe w Szczecinie, Wały Chrobrego 3, wystawa czasowa Magazyn Sztuki Dawnej, nr inw.: MNS/Szt/143 | ||
| Data powstania | ok. 1330–1340 r. | ||
| Materiał | wapień gotlandzki 37 x 56 x 53 cm | ||
| Wymiary | {{{wymiary}}} | ||
Czarci kapitel z Kołbacza – słynny kapitel romański z przedstawieniem czarta, jeden z grupy kapiteli wykonanych przez warsztat gotlandzki pochodzących z nieistniejących zabudowań klasztoru cysterskiego w Kołbaczu (niem. Kolbatz), w powiecie gryfińskim.
Opis i charakterystyka
Kapitel w typie romańskim, czterościenny, płaskorzeźbiony. Jeden z zespołu kapiteli z Kołbacza.[1] Zawiera scenę o charakterze dydaktyczno-satyrycznym, nawiązującą do życia mnichów. Ukazuje scenę mszy św. i modlitwę oraz niepokornego mnicha. Ten ostatni w przerażeniu próbuje uciec przed karą za swe przewinienia, bezskutecznie, ponieważ muskularny diabeł o wyraźnie zadowolonej minie, szczerząc zęby w szyderczym uśmiechu, już go pochwycił za kaptur i ciągnie swą zdobycz ku sobie.
Przedstawienie, które dziś wydaje się nieco groteskowe, niegdyś działało na wyobraźnię mnichów, stanowiąc ostrzeżenie i pouczenie o pokorze, posłuszeństwie i modlitwie, które miały być jedyną skuteczną drogą ocalenia od zguby i potępienia. Sakrament Eucharystii, natomiast, w tym kontekście to najskuteczniejsza metoda do walki z diabłem.[2]
Stylistyka przedstawień kapiteli kołbackich oraz charakterystyczne motywy m.in. wizerunek czarta, nawiązują do dzieł warsztatów kamieniarskich czynnych na Gotlandii w 1 połowie XIV w. Wiele analogii widocznych jest zwłaszcza w dekoracji portali kościołów gotlandzkich w Martebo, Gammelgarn, Dalhem i Stanga, wiązanych z twórczością Mistrza z Martebo, jego uczniem „Fabulatorem” i „Egipticusem”.[3]
Historia
Czarci kapitel pochodzi z nieistniejących zabudowań klasztoru cystersów w Kołbaczu (niem. Kolbatz), w powiecie gryfińskim. Wspominał o nim Filip Heinhofer w swoim dzienniku podróży.
Pomieszczenie, w którym znajdowała się „kolumna z diabłem” pełniło wówczas funkcję sypialni księcia Barnima IX (XI),[4] w jego książęcej utworzonej tu po sekularyzacji dóbr cystersów w Kołbaczu (1534 r.). Niestety, większość zabudowań byłego klasztoru zniszczonych wojną szwedzką rozebrano w 1720 r. Porozrzucane na terenie poklasztornym elementy kamieniarki dopiero w 1901 r. trafiły do zbiorów szczecińskiego Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (Gesellschaft für pommersche Geschichte und Altertumskunde).
W 1913 r. zespół kapiteli eksponowany był w nowopowstałym Muzeum Miejskim (Stadtmuseum Stettin). W 1928 r. zbiór przeniesiono do Muzeum Prowincjonalnego (Provinzialmuseum Pommerscher Altertümer), którego zbiory po wojnie trafiły do Muzeum Narodowego w Szczecinie.
Nie znana jest dokładna pierwotna lokalizacja czarciego kapitelu w obrębie dawnych zabudowań klasztoru. Przypuszcza się, że zespół zachowanych kapiteli pochodzi z kapitularza i refektarza.
Przypisy
- ↑ Krzymuska-Fafius, Zofia, Ober Marek, Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7-30 czerwca 2002, Szczecin 2002, s. 6–7 i s. 28, kat. 15.
- ↑ Janocha, Michał, „Czarcia głowica” z Kołbacza – propozycja interpretacji ikonograficznej, w: „Kościół i sztuka Pobrzeża Bałtyku”, z serii: Studia Borussico-Baltica Toruniensia. Historiae artium 3, red. D. Murawska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1998, s. 125.
- ↑ Chmielewski, Grzegorz, Głowice z Kołbacza, Szadka i Nowogardu, [w:] „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 3, 1957, s. 219–227; Nyborg, Ebbe, Et gotlandsk figurkapitæl fra København. En rest af Vor Frue kirkes højgotiske skulpturudsmykning, [w:] Historiske meddelelser om København, København 2002, s. 24–36.
- ↑ Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, d. Mark Brandenburg u. Pommern im Jahr 1617, Hrsg. Fr.L. B. v. Medem, „Baltische Studien”, A.F., 1834, Bd. 2, H. 2, s. 89.
Bibliografia
- Chmielewski Grzegorz, Głowice z Kołbacza, Szadka i Nowogardu, „Materiały Zachodniopomorskie” 1957, t. 3, s.199–233.
- Janocha Michał, „Czarcia głowica” z Kołbacza – propozycja interpretacji ikonograficznej, w: „Kościół i sztuka Pobrzeża Bałtyku”, z serii: Studia Borussico-Baltica Toruniensia. Historiae artium 3, red. D. Murawska, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika 1998, s. 123-141.
- Krzymuska-Fafius Zofia, Ober Marek, Średniowieczna sztuka skandynawska na Pomorzu Zachodnim, kat. wyst., Muzeum Narodowe w Szczecinie, 7-30 czerwca 2002, Szczecin 2002.
- Nyborg Ebbe, Et gotlandsk figurkapitæl fra København. En rest af Vor Frue kirkes højgotiske skulpturudsmykning, [w:] Historiske meddelelser om København, København 2002, s. 24–36.
- Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, d. Mark Brandenburg u. Pommern im Jahr 1617, Hrsg. Fr.L. B. v. Medem, „Baltische Studien”, A.F., 1834, Bd. 2, H. 2, s. 1–181.
Zobacz też
