Folwark (Skarbimierzyce)

Folwark Skarbimierzyce
Karta założenia folwarcznego, Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska
Lokalizacja	Skarbimierzyce nr (k/nr 1) 72-002 Dołuje (nr działek 9,12, 9/43, 9/65 (cz), 9/75, 9/79, 84/2, 84/4, 84/6, 84/7, 84/8, 84/9, 86)
Data budowy	1900–1911
[ Zobacz Folwark Skarbimierzyce na mapie.]

Plan sytuacyjny folwarku za czasów Reuterów i Justów. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Założenie folwarczne, 1988 r., oprac. A. Trojanowska

Dwór przed 1945 r. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Kamień nagrobny Gustava Reutera (ob. zaginiony). Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Na zdj. Max Reuter. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Folwark przed 1945 r. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Skarbimierzyce, widok na stronę zachodnią. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Wjazd na teren folwarku, przed 1945 r.. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Folwark przed 1945 r. Z archiwum rodzinnego R. i A. Hoehn

Folwark Skarbimierzyce (przed 1945 r. Sparrenfelde)

Historia do 1945 r.

Dawne Sparrenfelde położone pomiędzy Mierzynem a Lubieszynem to jedna z najstarszych wsi w okolicach Szczecina, wymieniana już w dokumentach z 1243 r. Została założona przez niejakiego Alberta de Sparrenfelde. W średniowieczu miejscowość najpierw stanowiła uposażenie kościelne, ale już w XIV wieku wykupili ją bracia von Wussow. W 1591 r. została sprzedana rodzinie von Ramin, w której rękach majątek pozostawał do połowy XVIII wieku, potem wielokrotnie zmieniał właścicieli. Prawdopodobnie w czasach Gustawa von Stockhausen, na przełomie XVIII i XIX wieku, postawiono zabudowania folwarczne wraz z dworem, zagospodarowano też park.

Złożona historia własnościowa nie służyła rozwojowi miejscowości. W 1862 r. we wsi było zaledwie 8 gospodarstw i 4 domy zamieszkiwane przez 70 osób. Majątek liczył 1360 mórg ziemi, w jego obrębie znajdowała się również cegielnia, kuźnia i kopalnia torfu. Przed rokiem 1900 właścicielem Sparrenfelde został Max Reuter, z którym wiąże się budowa obecnie istniejącego zespołu folwarcznego oraz wprowadzenie nowoczesnych zasad gospodarowania.

Rodzina Reuterów

Dzięki wspomnieniom spisanym przez potomka ostatnich niemieckich gospodarzy, Ulricha Justa, poznajemy szczegóły na temat rodziny i życia w majątku: przodek Maxa Reutera był berlińskim rzeźnikiem. Początkowo Max (1849–1930) uczył się fachu bankierskiego, między innymi w Anglii. Został udziałowcem domu bankierskiego Reuter&Jacobi, ale sprzedał swoje udziały i nabył majątek w Sparrenfelde (według rodzinnych ustaleń stało się to w 1889 r.).

Jego żona, Helena (1866–1940), pochodziła z rodu o tradycjach rolniczych, jednak Max nie znał się na gospodarce. Był zmuszony nauczyć się wszystkiego od podstaw.

Małżeństwo doczekało się dwojga dzieci: syna Gustava, który zginął na froncie podczas I wojny światowej w 1917 r. oraz córki, Walli (1888–1945). Walli wyszła za mąż za Karla Justa i początkowo młodzi mieszkali poza folwarkiem, ale w 1919 r. przenieśli się do domu obok teściów. Zięć nie znał się na uprawie i hodowli, jednak miał doktorat z inżynierii mechanicznej i nie bał się nowinek technologicznych, więc w Sparrenfelde dosyć szybko, w porównaniu z innymi majątkami, pojawiły się ciągniki spalinowe i inne maszyny. Po śmierci Maxa Reutera w 1930 r., Karl razem z teściową energicznie zarządzał folwarkiem.

Dzieci Justów były ostatnim pokoleniem, które przyszło na świat i wychowało się w „Allodial Rittergut”, jak nazywano majątek. Córka Helga (1921–1945) pracowała razem z rodzicami i babcią jako sekretarka w majątku. Jej starszy o 10 lat brat, Gert Just (1911–1996), ojciec spisującego wspomnienia Ulricha, trafił podczas II wojny światowej do niewoli sowieckiej i dzięki temu przeżył, kiedy 27 kwietnia 1945 r. Rosjanie weszli do Skarbimierzyc. Żołnierze zamordowali Walli, Karla oraz dwudziestoczteroletnią Helgę. Nie mamy wiarygodnie udokumentowanego przebiegu wydarzeń z tego tragicznego dnia. Ze wspomnień Ulricha dowiadujemy się, że ojciec, matka i córka zostali pochowani na podwórzu folwarku, „między domem i dworem”, ale nie znamy dokładnego miejsca, a ich szczątki do tej pory nie zostały odnalezione.

Gospodarstwo

W 1939 r. ogólna powierzchnia pól uprawnych z ogrodami wynosiła 342 ha. Do majątku należało 318 ha łąk, 7 ha pastwisk, 10 ha terenów leśnych. Hodowla liczyła 130 sztuk bydła (w tym 60 krów), 20 koni (w tym źrebięta), była też niewielka ilość owiec i świń oraz drób. Na sprzedaż uprawiano żyto, pszenicę, jęczmień jary i ozimy, buraki cukrowe, a owies, buraki pastewne i ziemniaki na własne potrzeby gospodarstwa.

Max Reuter przy pomocy zatrudnionych inspektorów odważnie podjął się modernizacji folwarku. Zrezygnował między innymi z hodowli owiec na szeroką skalę i zainwestował w rozwój przemysłu mleczarskiego, zakup maszyn oraz budowę nowych stajni i stodół. Urządzenia rolnicze stosowane w gospodarstwie były napędzane najpierw przez silniki parowe, a już przed 1914 r. miały pojawić się maszyny elektryczne. W 1924 r. zakupiono traktor szczecińskiej marki Stoewer, z silnikiem o mocy 38 KM.

Mieszkańcy folwarku

Oprócz małżonków, Maxa i Heleny, we dworze mieszkała też kucharka, pomoc kuchenna oraz pokojówka. Rodzina córki i zięcia zajmowała piętro domu, który stał po zachodniej stronie rezydencji. Budynek nie zachował się do naszych czasów, nie wiemy również, kiedy dokładnie został zburzony, znamy go tylko z fotografii. Parter zajmował zarządca oraz inspektor, którzy byli najważniejszymi osobami w majątku, zaraz po właścicielu. Pozostali pracownicy, jak kowal, woźnica, stróż nocny, służba i ogrodnik mieszkali w czworakach zbudowanych z cegły, z podłogami z klepiska. Wiemy ze wspomnień Ulricha, że służba miała prawo do trzymania pojedynczych świń na własne potrzeby. Kolonia skarbimierzycka, a także domy pracowników sezonowych znajdowały się w pobliżu, przy drodze do Szczecina. Przyjezdni organizowali się w grupy robocze na czele z brygadzistą, który w imieniu wszystkich negocjował płace i warunki

Jak wyglądał majątek w czasach Reuterów i Justów?

Max Reuter rozbudował folwark (inicjały „M.R” umieszczone na budynkach). Nowe ceglane obory, stajnia i stodoły stanęły po obu stronach długiego, prostokątnego dziedzińca, natomiast oś założenia zamykał parterowy dwór o spadzistym dachu.

Obiekty powstały w latach 1900–1911, na co wskazują, częściowo zachowane na elewacjach daty oraz dominujący styl architektoniczny. Całość zakomponowano według jednolitej koncepcji, najprawdopodobniej dokładnie w miejscu starszego, osiemnastowiecznego gospodarstwa. Nie znamy nazwiska autora projektu.

Założenie usytuowane na zachodnim krańcu wsi, na całkowicie płaskim terenie, prezentowało się bardzo okazale: dojazd do gospodarstwa wysadzany był kasztanowcami i stanowił naturalną bramę, prowadzącą wzrok nadjeżdżającego w stronę dworu widocznego w głębi perspektywy. Bruk, którym wyłożony był dojazd, kończył się kolistym objazdem przed rezydencją. Dwie dodatkowe odnogi alei odchodziły w kierunku wschodnim i zachodnim.

Budynki gospodarcze postawiono w zwartym, geometrycznym układzie, ściśle symetrycznie. Oś symetrii kompozycji stanowiła linia, prostopadle odchodząca od ulicy w kierunku północnym i biegnąca przez długość całego założenia, aż do siedziby właścicieli majątku. Po obu stronach tej wewnętrznej osi komunikacyjnej rozmieszczone zostały, stojące dokładnie naprzeciw siebie, po 3 budynki gospodarcze.

Po stronie wschodniej (prawej), poczynając od bramy głównej, była to stodoła (oznaczona na planie nr 7), dalej obora (6) i stajnia (5). Pierwotnie część tego ostatniego budynku zajmowały stanowiska dla koni reprezentacyjnych, a boczne były przeznaczono dla powozów. Druga kondygnacja pełniła funkcję magazynu paszowego.

Po stronie zachodniej zaś znajdowała się stodoła (4), a obok niej kolejna obora (3). Przez całą szerokość drugiego pomieszczenia biegło 6 przejazdów, wzdłuż których rozmieszczone były stanowiska dla krów, zakończone drzwiami wstawionymi na obu przeciwległych ścianach.

Na końcu ciągu zachodniego stał nieduży, prostokątny budynek (2). Prawdopodobnie w jego części północnej, w pomieszczeniach zamkniętych wysokimi drzwiami, znajdowały się powozownie, natomiast od południa zlokalizowana była kuźnia z dużym paleniskiem (co jest zgodne ze wspomnieniami świadków.) Porównując zdjęcia z okresu około I wojny światowej, widzimy, że wcześniej w tym miejscu stał dom mieszkalny, zaś pierwotnie kuźnia umiejscowiona była jako budynek wolnostojący na tyłach dworu.

Usytuowane w formie regularnego prostokąta budynki tworzyły regularny prostokąt, którego bokiem północnym był dwór, zwrócony elewacją frontową w kierunku podwórza.

Tłem dla całego założenia był rozległy park. Zieleń otaczała podwórze także od strony zachodniej, gdzie znajdował się niewielki staw oraz od strony wschodniej, gdzie był ogród, również ze stawem.

Dzięki fotografiom, w większości wykonanym przez córkę Maxa Reutera, możemy odtworzyć klimat majątku sprzed ponad 100 lat. (Same odbitki zachowały się, ponieważ przyjaciele rodziny przekazali je Gertowi, kiedy ten po wojnie wrócił z niewoli sowieckiej). Walli fotografowała przed e wszystkim codzienne życie folwarku. Na zdjęciach widzimy więc członków rodziny oraz pracowników, częściowo zostały uwiecznione również budynki i maszyny rolnicze, zwierzęta.

Cechy stylowe

We wszystkich budynkach gospodarczych folwarku Sparrenfelde odnajdujemy ten sam zestaw form typowych dla pomorskiego budownictwa gospodarczego sprzed stu lat: mury zewnętrzne zostały ożywione poprzez płaskie lizeny, które wprowadzały do płaszczyzn elewacji stały rytm, a jednocześnie odzwierciedlały konstrukcję wnętrz; gzymsy z wysuniętych cegieł dzieliły ściany na poziomy; w szczytach uformowano fryzy schodkowe, zaś otwory okienne i blendy zamknięto obniżonym łukiem. Nietynkowane, ceglane elewacje sprawiały wrażenie surowej elegancji. W części obiektów znajdowały się sklepienia odcinkowe wsparte na metalowych słupach. Co ciekawe, niektóre z budynków zostały wymurowane ze szczególną starannością i dbałością o szczegóły (4, 6, 7), do wzniesienia innych zaś użyto gorszej jakościowo cegły (2, 3). Badacze tłumaczą te różnice zmianą wykonawcy projektu.

Dwór

Usytuowane w formie regularnego prostokąta budynki tworzyły regularny prostokąt, którego bokiem północnym był dwór, zwrócony elewacją frontową w kierunku podwórza. Rezydencję oparto na planie prostokąta, wydłużonego w kierunku wschód – zachód i wzniesiono jako podpiwniczoną, jednokondygnacyjną budowlę z użytkowym poddaszem. Budynek w formie prostej bryły postawiono na kamiennej podmurówce, a ściany wymurowano z cegieł. Jako jedyny obiekt na terenie folwarku dom właścicieli miał otynkowane na jasny kolor ściany. Na środku szerokiej elewacji głównej, w płytkim ryzalicie, umieszczono drzwi, a wejście do rezydencji zaakcentowano trójkątnym szczytem. Od strony parku do elewacji przylegał drewniany ganek oraz schody. Budynek był przekryty dachem naczółkowym krytym dachówką. Regularnie rozmieszczone, jednakowe czteropolowe okna oraz gzyms, obiegający wszystkie elewacje, wprowadzały do kompozycji harmonię. Reuterowie przebudowali dwór dla swoich potrzeb, wykorzystując w miarę możliwości wcześniej istniejące konstrukcje. W ścianach piwnic do dzisiaj są widoczne osiemnastowieczne materiały budowlane.

Po 1945 r.

Niezniszczony w czasie działań wojennych majątek przejęło wojsko, a następnie Państwowe Gospodarstwa Rolne, utworzone w 1949 r. W Sparrenfelde powstał „KPGR Dobra Szczecińska, Zakład Skarbimierzyce”, pojawili się nowi mieszkańcy i pracownicy.

Pomiędzy 1945 r. a 1988 r. w budynkach dawnego folwarku nie były prowadzone żadne prace konserwacyjne. Dokonano tylko drobnych remontów i niezbędnej adaptacji, zlikwidowano część dawnego wyposażenia, wstawiono metalową bramę oraz ogrodzono cały obszar podwórza gospodarczego metalową siatką ze słupami betonowymi. Jedynie do dawnej stajni (5) dostawiono przybudówkę od strony północnej, przeznaczoną na cele socjalne. Kuźnię (2) oraz wozownię (5) zamieniono na garaże i warsztaty.

„Założenie zachowane w całości w niezmienionym stanie, z czytelnym układem kompozycyjnym, powiązaniami pomiędzy poszczególnymi elementami założenia (park – pałac, część gospodarcza, kolonia mieszkaniowa). Zachowany także system dróg dojazdowych i wewnętrznych, elementy ogrodzenia, a także zieleni strukturalnej (aleje, łąki, sady). Poszczególne elementy są zaniedbane, zwłaszcza zieleń. Park jest niedostępny, z nieczytelnym układem alei, zaniedbany i zdziczały, a stawy zarośnięte i zanieczyszczone. Teren dookoła budynków na tyłach zachwaszczony. Natomiast samo podwórze gospodarcze utrzymane jest dobrze”.

Analiza wykonana na potrzeby urzędu w 1988 r. wykazała w większości budynków „zawilgocenia murów zewnętrznych”, „nieliczne ubytki cegieł”, „ślady działania drewnojadów” na elementach więźby dachowej. Na przykład stan techniczny obiektu nr 5 oceniono jako „dobry”, nr 7 jako „bez zarzutu”, a nr 4 jako „bardzo dobry”. W najgorszym stanie była dawna kuźnia (2) – „mury znacznie uszkodzone…”, „pokrycie dachu nieszczelne”, „okna pozbawione szyb”. Została rozebrana w 1996 r. Znaczne zmiany zaszły we wnętrzu dworu, w wyniku adaptacji pomieszczeń na przestrzeń biurową i mieszkania. Przeprowadzono też remont dachu (pokryto go popularnym w tamtym czasie falistym eternitem). Stan techniczny obiektu w 1988 r. określono jako „dobry”.

Po 1992 r.

Po likwidacji kombinatu w budynkach zadomowiły się hurtownie. W kolejnych latach przedwojenny majątek został etapami wykupiony przez prywatnych właścicieli i na nowo scalony, jako Folwark Skarbimierz, a następnie zaadaptowany na potrzeby osiedla mieszkaniowego. Zaprojektowano oraz wzniesiono również nowe budynki. Obecnie, zgodnie z planem, trwa kolejny etap realizacji. Po wschodniej stronie założenia znajdują się mieszkania, po zachodniej zaś planowane jest stworzenie lokali użytkowych.

Zespół folwarczny zachował pierwotną kompozycję przestrzenną i jest jedynym założeniem pofolwarcznym w Polsce zaadaptowanym na osiedle mieszkaniowe.

Bibliografia

• Karta ewidencyjna, Karta założenia folwarcznego, Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska. Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Dawna kuźnia i masztalarnia (na planie sytuacyjnym nr 2), Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Obora (na planie sytuacyjnym nr 3), Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Stodoła (na planie sytuacyjnym nr 4), Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Stajnia i powozownia (na planie sytuacyjnym nr 5), Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Obora II (na planie nr 6), z magazynem zbożowym, Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Stodoła (na planie sytuacyjnym nr 7), Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta ewidencyjna, Dwór, Skarbimierzyce, 1988. Oprac. A. Trojanowska, Archiwum ZWKZ Szczecin.
• Karta adresowa gminnej ewidencji zabytków, Folwark Skarbimierzyce, 2019, Oprac. M. W. Witek.
• Skrócona inwentaryzacja parku wiejskiego w Skarbimierzycach gmina Dobra, 1975. Oprac. J. Jackowski.
• Kalita-Skwirzyńska Kazimiera, Opęchowski Mirosław. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Kołacz Monika, Sparrenfelde – Skarbimierzyce, na zdjęciach, w dokumentach i we wspomnieniach, cz. I – do 1945 r. Stowarzyszenie Dobra Platforma [online]. [Przeglądany 21 listopada 2025].
• Kołacz Monika, Sparrenfelde – Skarbimierzyce, na zdjęciach, w dokumentach i we wspomnieniach, cz. II – po 1945 r. Stowarzyszenie Dobra Platforma [online]. [Przeglądany 21 listopada 2025].
• Wspomnienia Ulricha Justa, 2010 r. Maszynopis udostępniony dzięki uprzejmości Państwa Hoehn.
• Strona internetowa obecnego osiedla mieszkaniowego. [Przeglądany 21 listopada 2025].

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka