Franz Theodor Kugler

Franz Theodor Kugler
historyk sztuki i pisarz
brak zdjecia
Data urodzenia	18 stycznia 1808
Miejsce urodzenia	Szczecin
Data śmierci	18 marca 1858
Miejsce śmierci	Berlin
Narodowość	Niemiecka

Franz Theodor Kugler (1808-1858) - historyk sztuki i pisarz.

Życiorys

Franz Theodor Kugler urodził się 18 stycznia 1808 r. w rodzinie szczecińskiego kupca, konsula duńskiego i radcy miejskiego Johanna George Emanuela Kuglera (1777-1843). Jego matką była Sophie Dorothea Eleonore Kugler (1781-1854), z domu Sternberg, córka szczecińskiego pastora. Przyszły historyk sztuki wzrastał w domu, w którym pielęgnowano zamiłowania do muzyki, malarstwa, poezji i teatru. Salon jego rodziców przez niemal całą pierwszą połowę dziewiętnastego wieku był uważany za artystyczno-duchowe centrum Szczecina. Bywał w nim kompozytor Carl Loewe (1796-1869) oraz historyk i poeta Ludwig Giesebrecht (1792-1873).

Lekcje muzyki pobierał Kugler u dyrektora muzycznego Fridricha Wilhelma Haacka (1760-1827), który był jego wujem. Śpiewu, gry na fortepianie i zasad kompozycji muzycznej uczył go Carl Loewe. Wielokrotnie brał udział w koncertach muzycznych (również jako solista), które odbywały się w szczecińskich kościołach. W zakresie malarstwa był w zasadzie samoukiem, nie wykluczone jednak iż, pierwszych wskazówek udzielił mu szczeciński malarz Heinrich Lengerich (1790-1865). W tym okresie wykonał zaliczany do bardzo udanych prac, rysunek głowy Chrystusa, który podarował kościołowi św. Jakuba.

Kugler uczęszczał do Połączonego Królewskiego i Miejskiego Gimnazjum w swoim rodzinnym mieście, które opuścił po otrzymaniu świadectwa dojrzałości w 1826 r. Studiował filologię na u uniwersytecie w Berlinie. Naukę rysunku pobierał u sędziwego już Johanna Gottfrieda Schadowa (1764-1850). Latem 1827 r. udał się do Heidelbergu, aby na tamtejszym uniwersytecie studiować architekturę niemiecką. Po powrocie do Berlina kontynuował ten kierunek studiów na wydziale architektury w Königliche Bauakademie. W 1829 r. zdał egzamin mierniczy, zaś praktykę budowlaną odbył w Szczecinie. Doktoryzował się w 1831 r. u profesora Ernsta Heinricha Toelken (1785-1869), dwa lata później uzyskał habilitację.

Autograf F. Kuglera

W czasie studiów Kugler zetknął się z kilkoma postaciami, z którymi połączyła go wieloletnia przyjaźń. Do grona swoich przyjaciół mógł zaliczyć filozofa Karla Rosenkranza (1805-1879), historyka Johanna Gustava Droysena (1808-1884), kompozytora Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego (1809-1847), berlińskiego architekta i rzeźbiarza Friedricha Drake'go (1805-1882), malarza i poetę Roberta Reinick'ego (1805-1852), architekta Heinricha Strack'ego (1805-1880) oraz poetów Heinricha Heinego (1797-1856) i Adalberta von Chamisso (1781-1838). Również podczas studiów zrodziła się pieśń Rudeglsburg, która zaczynała się słowami An der Saale hellem Strande. Stał się ona w niedługim czasie popularną pieśnią ludową. Jej słowa oraz sztych przedstawiający zamek Rudelsburg zamieścił Kugler w wydanym w 1830 r. Skizzenbuch.

Kugler był częstym gościem w domu Mendelssohna-Bartholdy'ego, jak też w domu Chamisso. Podczas jednej z takich wizyt u Chamisso poznał swoją przyszłą żonę Clarę Hitzig (1812-1873), córkę znanego berlińskiego radcy kryminalnego Juliusa Eduarda Hitziga. Wkrótce Kugler stał się centralną postacią berlińskiego środowiska artystycznego, dla którego tworzył poezję, teksty pieśni i rysunki. W tym okresie powstały między innymi portrety: Adalberta von Chamisso, Emanuela Geibla, Roberta Reinicka, Ludwiga Uhlanda, które zostały zamieszczone w wydanym na przełomie lat 1852/1853 śpiewniku, który zatytułował Fünf Liederhefte.

W 1833 r. Kugler został zatrudniony jako docent na uniwersytecie w Berlinie. W tym czasie założył czasopismo Museum. Blätter für bildende Kunst, ukazujące się w latach 1833-1842. Dwa lata później został mianowany profesorem na Akademie der Künste, gdzie prowadził wykłady z historii sztuki przez blisko dziesięć lat. W 1842 r. został przyjęty w poczet członków Senatu tejże Akademii.

Pruski minister kultury Friedrich Eichhorn (1779-1856) w 1843 r. powołał Kuglera na stanowisko urzędnika odpowiedzialnego za sprawy związane ze sztuką w Ministerstwie Kultury. Jego bezpośredni zwierzchnik Adalbert von Ladenberg (1798-1855), nakreślił plan reformy historii sztuki na terenie Prus. W tym celu w 1845 r., wydał Kuglerowi polecenie odbycia podróży studyjnej przez Niemcy, Belgię i Francję. Po powrocie, Kugler przedłożył ministrowi swoje spostrzeżenia, które następnie zostały opublikowane w formie dwóch osobnych sprawozdań - w 1846 r. Über die Anstalten und Einrichtungen zur Förderung der bildenden Künste und zur Conservation der Kunstdenkmäler in Frankreich und Belgien oraz w 1847 r. Über die Kunst als Gegenstand der Staatsverwaltung mit besonderem Bezuge auf die Verhältnisse des preußischen Staates. Plan reformy nakreślony przez Kuglera nie został zrealizowany.

Popiersie F. Kuglera

Kugler był honorowym członkiem Towarzystwo Historii Pomorza i Starożytności (Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde), które zwróciło się do niego z propozycją opracowania zachowanych zabytków sztuki Prowincji Pomorskiej. Pommersche Kunstgeschichte zostało opublikowane w 1840 r. na łamach rocznika towarzystwa Baltische Studien. Było to pierwsze syntetyczne opracowanie zabytków architektury i sztuki. Bogaty materiał, efekt podróży Kuglera w 1839 r., został przez niego uporządkowany w taki sposób, aby mógł stanowić źródło do dalszych badań naukowych. Dołączony do publikacji indeks osiemdziesięciu sześciu miejscowości miał to ułatwić. Obok analizy architektury kościelnej i świeckiej, wyszczególnił też bogate wyposażenie kościołów, między innymi rzeźbę, płyty nagrobne, malowidła ścienne, drewniane ołtarze, ambony i epitafia.

Z innych prac Kuglera na uwagę zasługuje Handbuch der Malerei von Konstantin dem Großem bis auf die neuere Zeit, który został opublikowany w 1837 r. w dwóch tomach. Książka stała się tak popularna w kręgach akademickich, że pojawiły się jej kolejne wydania. Była ona efektem podróży studyjnej Kuglera do Włoch w 1835 r., dzięki której mógł bardzo dokładnie i szczegółowo zbadać zabytki sztuki włoskiej.

W 1842 r. Kugler wydał dwutomowe dzieło Handbuch der Kunstgeschichte, w którym starał się przedstawić sztukę w jej historycznym rozwoju. Jako pierwszy wyszedł poza granice dotychczasowych zainteresowań swoich poprzedników, wprowadzając do podręcznika sztukę pradziejową i pozaeuropejską. Również ten podręcznik doczekał się kolejnych wydań.

Kugler publikował też niewielkie prace, które były efektem jego akademickiego wykształcenia oraz wielu wędrówek jakie odbył na terenie Niemiec szlakiem architektury, cennych kolekcji zabytków sztuki oraz bibliotek. W publikacji z 1838 r. Beschreibung und Geschichte der Schloßkirche zu Quedlinburg, Kugler opracował część dotyczącą historii sztuki, zaś autorem części historycznej był E. F. Ranke. W monografii omówił rozwój stylu romańskiego w północnych Niemczech. Dla oznaczenia datowania architektury podjął próbę analizy detali architektonicznych, zwłaszcza ich profili. Pracą zaś Über die Polychromie der griechischen Architektur und Skulptur und ihre Grenzen z 1835 r. włączył się w spór dotyczący zdobienia polichromią architektury i rzeźby greckiej.

Zainteresowanie Kuglera historią polityczną Prus zaowocowało pojawieniem się w 1840 r. Geschichte Friedrichs des Großen, do której ilustracje wykonał malarz Adolph Menzel (1815-1905).

Kugler próbował swoich sił jako nowelista, dramaturg i poeta. Inspiracje do napisania nowel: Meister Zingaro, Werner von Tegernsee, Incantade, czy Legende von Genasius i Der letzte Wendenfürst, które opatrzył pseudonimem F. Th. Erwin, czerpał z bogatej przeszłości swego kraju. Obok nowel pojawiały się też dramaty Pertinax, Doge und Dogaressa i Jakobäa. Tematem zaś wierszy i pieśni były przeważnie miłość, przyroda, dzieciństwo, czy wspomnienia z podróży.

Franz Theodor Kugler zmarł 18 marca 1858 r. w Berlinie.

Rodzina

W 1833 r. poślubił Clarę Hitzig (1812-1873), córkę znanego berlińskiego radcy kryminalnego Juliusa Eduarda Hitziga, z którą miał troje dzieci Bernharda (1837-1898), profesora historii w Tübingen; malarza Johannesa (1840-1873) i Margarethę (zm. 1862), która poślubiła pisarza Paula Heyse (zm. 1914).

Jego młodsza siostra, Louise Charlotte Kugler (1811-1884) była znaną szczecińską malarką.

Publikacje (wybór)

• Architektonische Denkmäler der Altmark Brandenburg in malerischen Ansichten. Berlin 1833.
• Handbuch der Geschichte der Malerei in Italien seit Konstantin dem Großen. 2 Bde. Berlin 1837.
• Beschreibung der Kunstschätze von Berlin und Potsdam. 2 Bde. Berlin 1938.
• Geschichte Friedrichs des Großen. Leipzig 1840.
• Pommersche Kunstgeschichte. Nach den Monumenten dargestellt. Baltische Studien. Alte Folge, Jg. 8, 1840, H. 1.
• Karl Friedrich Schinkel. Eine Charakteristik seiner künstlerischen Wirksamkeit. Berlin 1842.
• Handbuch der Kunstgeschichte. Stuttgart 1842.
• Kleine Schriften und Studien zur Kunstgeschichte. Teil I-III. Stuttgart 1853-1854.
• Geschichte der Baukunst. 3 Bde. Stuttgart 1856-1859.

Literatura (wybór)

• Skizzenbuch. Berlin 1830.
• Liederbuch für deutsche Künstler. Berlin 1833.
• Gedichte. Stuttgart 1840.
• Belletristische Schriften. Bd. 1-8. Stuttgart 1851-1852.

Czasopisma

• Museum, Blätter für bildende Kunst (1833–1842).
• Argo. Belletristisches Jahrbuch (1854-1854).

Bibliografia

• Bülow, Gottfried von. Franz Theodor Kugler. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 17. Leipzig 1883, s. 307-315.
• Eberlein, Kurt Karl. Franz Kugler (1808-1858). W: Pommersche Lebensbilder. Bd. 1. Stettin 1934, s. 123-140.
• Franz Theodor Kugler. Deutscher Kunsthistoriker und Berliner Dichter. Hrsg. von Michel Espagne, Bénédicte Savoy, Céline Trautmann-Waller. Berlin 2010.
• Franz (Theodor) Kugler. W: Eckhard Wendt. Stettiner Lebensbilder. Köln, Weimar, Wien 2004, s. 291-294.
• Kaletta, Ehrenfried. Franz Theodor Kugler 1808-1858. Dichtungen. Breslau 1937.
• Koschnick, Leonore. Franz Kugler (1808-1858) als Kunstkritiker und Kulturpolitiker. Berlin 1985.
• Löhneysen, Wolfgang Wolfgang Freiherr von. Franz Kugler, w: Neue Deutsche Biographie Bd. 13, Berlin 1982, s. 245-247.
• Płoszczyńska, Małgorzata Elżbieta. Franz Theodor Kugler (1808-1858). Historyk sztuki. Kronika Szczecina, nr 26, 2007, s. 171-179.

Autor opracowania: Małgorzata Elżbieta Płoszczyńska