Kościół św. Antoniego z Padwy (Buk)

Kościół św. Antoniego z Padwy
brak zdjecia Widok na elewację zachodnią, 2022
Wyznanie	rzymskokatolickie
Parafia	św. Urszuli Ledóchowskiej w Buku
Budowa	XIII w., przebudowany w XV i XIX w.
Poświęcono	31 lipca 1960

Kościół św. Antoniego z Padwy — kościół parafialny parafii św. Urszuli Ledóchowskiej w Buku, należy do dekanatu Szczecin-Pogodno w Archidiecezji Szczecińsko-Kamieńskiej.

Położenie i teren przykościelny

Kościół znajduje się w centralnej części wsi, na rozjeździe dróg prowadzących w kierunku Stolca i granicy państwowej, oraz Rzędzin i Dobrej, na zbliżonej do kwadratu działce. Po stronie południowo-zachodniej świątyni pojedyncze pozostałości po dawnym domu pastora. Nieco wyżej, ponad nimi – współczesny budynek plebanii. Teren ogrodzony niskim, kamiennym murem z elementami ceglanymi (prawdopodobnie XVIII-wieczny), wzmocniony od strony drogi łukami oporowymi i przyporami; nie ma śladu po dawnym cmentarzu, brak zachowanych nagrobków. Wokół kościoła poprowadzona współczesna ścieżka z kostki granitowej, od strony południowej – chodnik z betonowych płyt. Teren splantowany, zachowany pojedynczy starodrzew oraz współczesne, niskie nasadzenia.

Poza obrębem muru, po stronie południowej – głaz upamiętniający mieszkańców wsi poległych w I wojnie światowej (brak tablicy z nazwiskami).

Fazy budowy

Wnętrze kościoła, pocz. XX w.,
z archiwum ks. G. Gierka.
Fot. Monika Kołacz

Zbudowany pod koniec XIII wieku w formie prostej sali z dobudówką od strony północnej, bez wyodrębnionego prezbiterium i wieży, pierwotnie prawdopodobnie nakryty otwartą więźbą dachową. Jedyne wejście znajdowało się w elewacji zachodniej. Fundator i budowniczowie nieznani. W XV wieku od strony zachodniej dostawiono wieżę, ścianę wydzielającą przestrzeń kruchty podwieżowej od nawy oraz wymurowano szczyty zachodni i wschodni z dekoracyjnymi blendami. W XVIII wieku przebudowano zakrystię (we wnętrzu kościoła), adaptując piętro na emporę kolatorską Około połowy XIX wieku wykuto nowe, szersze okna w elewacjach południowej i wschodniej oraz przekuto wejście w elewacji południowej, przez które obecnie wchodzimy do wnętrza.

Opis

Kościół orientowany, założony na planie regularnego prostokąta, z dobudowaną po stronie wschodniej elewacji północnej niewielką zakrystią na planie kwadratu (pod nią – przyziemna krypta) oraz dwukondygnacyjną wieżą po stronie zachodniej. Bryła budynku masywna, zwarta. Korpus nawowy jednokondygnacyjny, zakrystia dwukondygnacyjna. Korpus, zakrystia oraz wieża nakryte dachami dwuspadowymi, z dachówką karpiówką.
Kościół posadowiony na fundamentach murowanych, ściany wykonane z ciosów granitowych obrobionych w regularne kwadry, z wyraźnie zaznaczonym cokołem, na zaprawie wapiennej.
Mury zakrystii w drugiej kondygnacji ceglane na zaprawie wapiennej, ułożone w wątku nowożytnym. Mury stanowiące podstawę wieży wyraźnie grubsze, doprowadzone do wysokości dachu korpusu nawowego.
Wschodnia i zachodnia ściana wieży (w kondygnacji poddasza) w konstrukcji szkieletowej – pola wypełnione cegłą ceramiczną, tynkowane.

Elewacje

Widok na elewację południową i wschodnią, 2022.
Fot. Monika Kołacz

Widok na ścianę południową, 2022.
Fot. Monika Kołacz

Elewacja południowa – niesymetryczna, na cokole, pięcioosiowa. Jej partia zachodnia (stanowiąca podstawę wieży) nierozczłonkowana, widoczny jedynie pierwotny, obecnie zamurowany, zamknięty ostrołukowo otwór okienny. Pozostała część elewacji rozczłonkowana czterema ostrołukowymi otworami okiennymi. Pomiędzy otworem drugim i trzecim umieszczono ostrołukowy otwór drzwiowy (obecne wejście do kościoła), pomiędzy otworami trzecim i czwartym zamurowany pierwotny, ostrołukowy otwór okienny. Elewacja zwieńczona gzymsem kamiennym i powyżej, ceglanym.

Elewacja wschodnia – dwuosiowa, zwieńczona trójkątnym szczytem. Dolna kondygnacja dwuosiowa, rozczłonkowana ostrołukowymi otworami okiennymi. Pomiędzy nimi widoczny pierwotny, obecnie zamurowany, otwór okienny zamknięty ostrołukowo. Nad istniejącymi otworami ślady po zwieńczeniach dwóch pozostałych, pierwotnych otworów. Szczyt rozczłonkowany siedmioma smukłymi blendami o podstawach rozmieszczonych na różnej wysokości.

Widok na elewację północną. Na pierwszym planie zakrystia z kryptą, 2022.
Fot. Monika Kołacz

Elewacja północna – do jej wschodniej partii przylega zakrystia o gładko opracowanych ścianach, z których szczytowa przepruta jest pojedynczym otworem okiennym (na wysokości pierwszej kondygnacji oraz poddasza). Druga kondygnacja zakrystii doświetlona pojedynczymi otworami okiennymi w ścianie zachodniej oraz wschodniej. Elewacja północna korpusu nawowego gładka bez otworów, na cokole, zwieńczona gzymsem.

Północna i południowa elewacja wieży opracowane gładko, tuż ponad dachem korpusu przeprute dwoma niewielkimi, odcinkowo zamkniętymi otworami. Widoczne pozostałości drewnianych tarcz zegara.

Elewacja zachodnia (podwieżowa) – symetryczna, na cokole ze starannie obrobionych granitowych ciosów, fazowanych na krawędziach; jednoosiowa, przepruta pośrodku przyziemia ostrołukowo zamkniętym, jednouskokowym portalem z ciosów granitowych. Kondygnacje oddzielone fryzem z cegły ceramicznej. W drugiej kondygnacji ściana wieży wyprowadzona ze szczytu zachodniego, rozczłonkowana siedmioma smukłymi, ostrołukowo zamkniętymi blendami, z których trzy środkowe mają równą wysokość, a wysokość bocznych narasta. W blendach wybito nieregularnie kilka otworów doświetlających. Szczyt w kondygnacji poddasza wieży przepruty dwoma niewielkimi otworami okiennymi.

Cechy charakterystyczne architektury kościoła w Buku:

• monumentalna, bezokienna ściana północna – jedyny taki przykład w pomorskiej architekturze sakralnej,
• zakrystia z kryptą w przyziemiu – powstała w tym samym czasie co kościół,
• sima – gzyms wieńczący uformowany w kształcie rynny,
• ostrołukowy XIII–wieczny portal w elewacji zachodniej,
• ślady wąskich XIII–wiecznych okien na elewacji południowej oraz wschodniej.

Wnętrze

Widok na prezbiterium, 2022.
Fot. Monika Kołacz

Epitafium Otto Gustava von Lepela, XVIII w., 2022.
Fot. Monika Kołacz

Ołtarz, XVIII w., 2022.
Fot. Monika Kołacz

Wnętrze nawy jednoprzestrzenne. Ściany tynkowane, strop drewniany, belkowy; w prezbiterium posadzka ceramiczna, w nawie – polbruk.
Podwieżowa kruchta oddzielona od nawy murowaną ścianą (obecnie przejście zasklepione). Schody na wieżę drewniane. Stropy poszczególnych kondygnacji wieży wzmocnione wylewką betonową. Na najwyższej kondygnacji - pojedynczy dzwon.

Zachowany wystrój kościoła

• Najcenniejszym elementem wyposażenia jest barokowy ołtarz ambonowy – wykonany przez twórcę ołtarza głównego szczecińskiego kościoła pw. św. Jakuba, Erharda Löfflera, zamówiony w 1711 r. za sumę 30 talarów. Retabulum ujęte spiralnymi kolumnami (u podstaw herby fundatorów – rodów von Blankensee i von Lepel), w zwieńczeniu trzy rzeźbione figury aniołówa. W centralnej części nastawy znajduje się wieloboczna czasza ambony (obecnie pełniąca funkcje podstawy do współczesnej figury św. Antoniego z Dzieciątkiem).
• Na mensie ołtarzowej – sześć mosiężnych świeczników z 1885 r., z tarczami herbowymi polskich rodów Ostoja i Ciołek. Pierwotnie – służące jako lichtarze, obecnie przerobione na elektryczne.
• Po zachodnio-północnej stronie ołtarza – XVIII-wieczna drewniana loża kolatorska, która umożliwiała bezpośrednią komunikację pomieszczenia nad zakrystią z nawą.
• Wykonane z piaskowca XVIII-wieczne epitafium generała majora Ottona Gustava von Lepela (zm. 1735), należące do nielicznych na Pomorzu kamiennych dzieł barokowej sztuki sepulkralnej – na południowej ścianie kościoła, przy wejściu; wokół prostokątnej płyty z inskrypcją upamiętniającą zasługi zmarłego, bogate dekoracje z herbem i panopliami.
• Ozdobny kafel od pieca typu saskiego, XVIII wiek; obecnie służy jako postument dla współczesnej figury Chrystusa; południowo-wschodni narożnik świątyni. W literaturze powtarzany jest pogląd, że kafel pochodzi z pieca oryginalnie ogrzewającego wnętrze kościoła – ale brak na to dowodów.

Elementy wyposażenia przechowywane poza Bukiem

Epitafium Theophilusa Michaelisa, po 1709 r., katedra pw. św Jakuba w Szczecinie.
Fot. Monika Kołacz

Ukrzyżowanie św. Piotra, XV w., Muzeum Narodowe w Szczecinie.
Fot. Monika Kołacz

• Malowane epitafium kapitana Theophilusa Michaelisa w ozdobnej ramie o wymiarach 1,6 m x 0,94 m (wyk. po 1709 r.) – obecnie w katedrze pw. św. Jakuba w Szczecinie.
• Obraz Ukrzyżowanie św. Piotra o wymiarach 1,6 m x 0,93 m – autor oznaczony inicjałami MN, Niderlandy, XV w., tempera na desce – obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Zaginione elementy wyposażenia

• Portret ppłk. Nicolausa Christoffa von Kleista – dużych rozmiarów całopostaciowy portret na płótnie, w ozdobnej, złoconej ramie, wyk. po 1725 r..
• Późnośredniowieczna drewniana rzeźba przedstawiająca martwego Chrystusa na kolanach Marii -Pieta.
• Cyborium z XVII wieku.
• Utensylia kościelne, między innymi srebrny, pozłacany kielich z herbami rodów Wersge i Ramin, patera, świeczniki.

Krypta

Podczas włamania, do którego doszło wiele lat temu (brak dokładnych danych na ten temat) złodzieje wybili otwór w ścianie północnej zakrystii i weszli do środka krypty. Po tym incydencie zniszczenie zostało zasklepione ( - widoczny ślad na murze), obecnie wejście do wnętrza jest niedostępne. Zaglądając przez niewielkie, zakratowane okno można dojrzeć leżące na posadzce pomieszczenia puste trumny. Krypta nigdy dotychczas nie została przebadana przez archeologów.

Podziemia

Według informacji zawartych w kartach ewidencyjnych, kościół w Buku nie jest podpiwniczony, a funkcję grzebalną pełniła wyłącznie krypta. Jak wynika z przekazu mieszkańców, podczas kładzenia posadzki pod koniec ubiegłego wieku, przypadkowo wybity otwór w podłodze miał odsłonić widok na rozległe podziemia wypełnione trumnami (brak szczegółowych informacji na ten temat). Uszkodzenie zasklepiono. Posadzka kościoła dotychczas nie została przebadana.

Stan zachowania

Widok na elewację południową. Na pierwszym planie głaz upamiętniający poległych w I wojnie światowej, 2022.
Fot. Monika Kołacz

Według Karty Ewidencyjnej z 1959 r.:

• Kościół nie ucierpiał podczas II wojny światowej.
• 6 maja 1956 r. świątynia uległa zniszczeniu, zaciekający dach, wyposażenie wnętrza zachowane, ale niezabezpieczone. Kościół otwarty – dostępny.
• Październik 1959 r. – obiekt zaniedbany, brak oszklenia, stopień zniszczenia – 40%.
• Wrzesień 1963 r. – stan dobry, po remoncie.
• 1980 r. – stan dobry.
  

Według Karty Ewidencyjnej z 1994 r.:

• 1994 r. – zniszczone lico ceglane szczytu wschodniego i elewacji zachodniej wieży; niezagospodarowane we właściwy sposób przyziemie wieży; brak stolarki drzwiowej portalu zachodniego; zły stan posadzki; spękania tynków wewnętrznych. Ogólnie zaniedbane wnętrze.

Prace remontowe wykonane po 1945 r.

• Ok. 1963 r. – brak szczegółowej dokumentacji na ten temat.
• Lata 1979-1980 – brak szczegółowej dokumentacji na ten temat.
• Aktualnie (wrzesień 2023 r.) kościół jest poddawany konserwacji. W ostatnich latach, między innymi, osuszono mury i fundamenty, wykonano drenaż wokół budynku oraz zainstalowano podziemny zbiornik, do którego jest odprowadzana woda gruntowa; wylano betonowe stropy w wieży, ułożono chodnik z granitowej kostki, wyczyszczono część elewacji oraz uzupełniono ubytki w spoinie między kamiennymi kwadrami. Założono również potężne stalowe liny i klamry (rozciągnięte pod drewnianym stropem), które spinają ściany i zabezpieczają je przed rozchodzeniem się na boki. We wnętrzu świątyni postawiono też stalowe konstrukcje, które dodatkową wzmacniają mury.

Ciekawostki

W krypcie kościelnej został pochowany generał major Gustav von Lepel, właściciel majątków Blankensee, Buk (Böck), Rzędziny (Nassenheide). Pod koniec życia mianowany gubernatorem twierdzy Kostrzyn. Jako dowódca był odpowiedzialny, między innymi, za pełnienie straży nad osadzonym w areszcie w 1730 r. młodym księciem Fryderykiem, późniejszym królem Prus, Fryderykiem II Wielkim.

Z kościołem w Buku związana jest też postać angielskiej pisarki, żony pruskiego hrabiego, właściciela majątku w pobliskich Rzędzinach (Nassenheide) – Elizabeth von Arnim (1866-1941). Para przyjeżdżała do świątyni na niedzielne msze święte. Na kartach dwóch pierwszych powieści autorki „Elizabeth i jej ogród” (I wyd. w j. ang. w 1898 r.) oraz „Samotnego lata” (I wyd. w j.ang. w 1899 r.) znajdują się wzmianki dotyczące kościoła, cmentarza i pastorów pełniących posługę duszpasterską w Buku. Na placu przed kościołem stoi współczesny pomnik pisarki wykonany w 2015 r. przez szczecińskiego rzeźbiarza Bohdana Ronin-Walknowskiego.

Bibliografia i ikonografia

• Arnim E. von. Elizabeth i Jej Ogród. Warszawa: Wydawnictwo MG, 2011Elizabeth von Arnim, Elizabeth i jej ogród, Wydawnictwo MG, 2011 r.
• Arnim E. von. Samotne lato. Dobra: Urząd Gminy Dobra, 2015.
• Kalita-Skwirzyńska K., Opęchowski M. Dobra i okolice. Szczecin: Stowarzyszenie Czas Przestrzeń Tożsamość, 2008.
• Kołacz M. Czego nie wiecie o kamiennych kościołach w gminie Dobra?. Stowarzyszenie Dobra Platforma [online]. [Przeglądany 25 września 2023]].
• Lemcke H. Die Bau und Kunstdenkmaler. Band II, Heft V, Kreis Randow. Stettin, 1901.
• Madejska L. Karta Ewidencyjna kościoła w Buku. Archiwum WUOZ w Szczecinie, 1959.
• Rozmowy na temat dokonanych w ostatnim czasie remontów, planowanych prac oraz domniemanych podziemi przeprowadzone przez Autorkę z ks. proboszczem Grzegorzem Gierkiem w latach 2022-2023.
• Świechowski Z. Architektura granitowa Pomorza Zachodniego w XIII w. Poznań, 1950 r., s. 50.
• Wolender T. Karta Ewidencyjna kościoła w Buku. Archiwum WUOZ w Szczecinie, 1994.
• Piasek D. Średniowieczne kościoły granitowe Pomorza Szczecińskiego i Nowej Marchii. Gdynia: Wydawnictwo REGION Jarosław Elwart, 2023.

Autor opracowania: Monika Kołacz

Redakcja: Izabela Strzelecka