Irena Pikiel
| Irena Pikiel | |||
| artysta plastyk, scenograf | |||
| |||
| Data urodzenia | 21 grudnia 1900 | ||
| Miejsce urodzenia | Sankt Petersburg | ||
| Data śmierci | 15 marca 1991 | ||
| Miejsce śmierci | Skolimów | ||
Irena Pikiel (1900-1991) – artysta plastyk, scenograf, autorka i tłumaczka spektakli dla dzieci, dyrektor Teatru Lalek „Pleciuga” w Szczecinie
Życiorys
Irena Pikiel (także Irena Pikiel-Samorewiczowa) urodziła się 21 grudnia 1900 w Sankt Petersburgu. Na ponad 30 lat związała się z Wilnem. Studiowała na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego pod kierunkiem wybitnego malarza i scenografa, prof. Ferdynanda Ruszczyca. Z teatrem związała się jeszcze podczas studiów, biorąc udział w corocznych inscenizacjach obrazujących dzieje uczelni. Uczestniczyła także w przygotowywaniu wystawianych przez prof. Mieczysława Kotarbińskiego Szopek Akademickich, na potrzeby których projektowała, wykonywała i animowała kukiełki (1921-1933). W czasie studiów była prezesem klubu „Zielony Kot” i kierowniczką pracowni eksperymentalnej, powołanych do życia przez studentki Uniwersytetu Batorego. Wykonywane tam dekoracje i kostiumy dla wileńskiego teatru Lutnia (m.in. do Aidy) otrzymały liczne wyróżnienia i nagrody oraz pochlebne wzmianki w prasie. Obronę pracy dyplomowej w 1932 roku poprzedziły podróże do Francji i do Włoch.
W latach trzydziestych wystawiała malarstwo sztalugowe w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie. Nie zrezygnowała z lalkarstwa, projektując na zlecenie klubów lalki i dekoracje do szopek politycznych. Sporadycznie wystawiała je także sama. W 1937 roku podjęła współpracą z Teatrem Marionetek „Urwis” w Warszawie, subsydiowanym przez Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
Wojna zastała ją w Wilnie. Do napaści Niemiec na ZSRR pracowała w tamtejszym Teatrze Młodego Widza „Bajka” jako kierownik plastyczny i aktor-lalkarz. Po odmowie współpracy z niemieckim teatrem lalkowym została nauczycielką prac ręcznych w szkole powszechnej. W 1943 roku została aresztowana pod zarzutem pomocy Żydom i kolportowania nielegalnej prasy. Dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności została zwolniona.
Tuż po zakończeniu wojny została repatriowana do Polski. Po przyjeździe do Bydgoszczy założyła „Baj Pomorski” – pierwszy teatr lalkowy na Ziemi Pomorskiej. Z braku odpowiedniego pomieszczenia, sztukę Ewy Szelburg-Zarembiny O krawczyku-wędrowniku wystawiła w sali Rzeźni Miejskiej. Po nieudanych zabiegach o przydział stosownego lokalu, w 1946 roku doprowadziła do przeniesienia teatru do Torunia na ul. Piernikarską. Powołała nowy zespół aktorski, a także nawiązała współpracę z aktorami ówczesnego Teatru Ziemi Pomorskiej. Podjęła również współpracę z toruńską Spółdzielnią Artystów „Rzut”, dla której projektowała maskotki.
W 1947 roku została czasowo przeniesiona do Warszawy, gdzie dla Teatru Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci „Baj” przygotowała scenografię do sztuki Leśne dziwy Kazimiery Jeżewskiej. W latach 1947-1961 pracowała jako scenograf, dekorator, autorka lalek w poznańskim Teatrze Lalki i Aktora (późniejszy TL „Marcinek”) oraz w Teatrze Młodego Widza. Sporadycznie współpracowała z teatrami dramatycznymi i lalkowymi Warszawy, Gniezna i Białegostoku. Prowadziła działalność upowszechniającą teatr i kulturę na kursach organizowanych przez OMTUR, ZMP, ZHP oraz Wojewódzki Wydział Kultury w Poznaniu. Wykładała na trzyletnim studium dla reżyserów Teatrów Ochotniczych.
Od 1 stycznia 1961 roku związana ze Szczecinem. W latach 1961-1964 była dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru Lalek „Pleciuga”. Za jej dyrekcji „Pleciuga” nawiązała kontakty z zagranicznymi (m.in. w Rostocku) i polskimi teatrami lalkowymi, które zaowocowały wymianą repertuarową. Ponadto wprowadziła działalność objazdową teatru po miejscowościach woj. szczecińskiego i województwach ościennych oraz zapoczątkowała wystawianie spektakli poza siedzibą teatru, m.in. w fabrykach Szczecina. Wspólnie z pracownikami teatru prowadziła zajęcia edukacyjne dla instruktorów amatorskich zespołów lalkarskich (m.in. w WDK oraz na wsiach).
W październiku 1963 roku uroczyście obchodziła jubileusz 35-lecia pracy artystycznej, połączony z 10-leciem Teatru Lalek „Pleciuga”. W listopadzie tego samego roku, ze względu na wiek i chęć poświęcenia się pracy artystyczno-koncepcyjnej jako scenograf, złożyła rezygnację z zajmowanego stanowiska. We wrześniu 1964 roku na stanowisku dyrektora teatru zastąpił ją i godnie kontynuował jej działalność reżyser Krzysztof Niesiołowski, współpracujący gościnnie z „Pleciugą” już od 1961 roku. Do przejścia na emeryturę w 1968 roku była kierownikiem plastycznym teatru i scenografem.
Współpracowała ze Studenckim Teatrem Politycznym przy realizacji spektaklu Remanenty (1964). Była członkiem jury I Ogólnopolskiego Festiwalu Polskiej Poezji Współczesnej im. K.I. Gałczyńskiego (czerwiec 1964).
Była wieloletnim członkiem Stowarzyszenia Teatru Propozycji „Dialog” w Koszalinie, z którym współpracowała jako scenograf.
Od 1971 roku mieszkała w Domu Aktora Weterana w Skolimowie. Tam zmarła 15 marca 1991 roku.
Twórczość teatralna (Szczecin)
| Tytuł | Autor | Reżyseria | Forma twórczości | Teatr | Data premiery |
|---|---|---|---|---|---|
| Orzeszek | Maria Kownacka | Julianna Całkowa | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 10 grudnia 1960 |
| Kolorowe ptaki | Jadwiga Morawska, Irena Pikiel | Włodzimierz Dobromilski | współautorka, scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 1 czerwca 1961 |
| Pleciugowa szkoła | Franciszek Janir | Irena Pikiel, Franciszek Wasikowski | reżyseria, scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 4 grudnia 1961 |
| Tomek w krainie dziwów | Krzysztof Orski | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 14 września 1962 |
| Wesoły listonosz | Jadwiga Morawska | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 11 stycznia 1963 |
| Baśń o zmarnowanym czasie | Eugeniusz Szwarc | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 1 czerwca 1963 |
| Misie Ptysie | Zbigniew Poprawski | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 9 lutego 1964 |
| Awantura w teatrze | Katarzyna Borysowa | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 21 listopada 1964 |
| Niebieski piesek | Gyula Urban | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 13 czerwca 1965 |
| Doradcy króla Hydropsa | Stanisław Lem | Krzysztof Niesiołowski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 13 listopada 1965 |
| Smocza legenda | Hanna Januszewska | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 23 lipca 1966 |
| Zimowa przygoda | Krzysztof Orski | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 14 listopada 1966 |
| Kotek Protek | Zbigniew Poprawski | Włodzimierz Dobromilski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 5 kwietnia 1967 |
| Kraina lalek | Eugeniusz Szwarc | Włodzimierz Dobromilski | przekład, scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 15 października 1967 |
| Skoczek-Toczek | Jan Malik | Krzysztof Niesiołowski | scenografia (wspólnie ze Zbigniewem Burkackim) | Teatr Lalek „Pleciuga" | 18 lutego 1968 |
| Trzy pomarańcze | Sergiusz Michałkow | Krzysztof Niesiołowski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 20 kwietnia 1968 |
| Sezamie, otwórz się | Irena Pikiel | Edward Doszla | autorka, scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 7 marca 1971 |
| Mój przyjaciel Trapcio | Wanda Rosik | Leszek Zalewski | scenografia | Teatr Lalek „Pleciuga" | 15 kwietnia 1973 |
Twórczość telewizyjna
Wykaz obejmuje przedstawienia Teatru Lalek „Pleciuga” ze scenografią Ireny Pikiel adaptowane na potrzeby telewizji i emitowane ze Szczecina w ogólnopolskim paśmie Telewizji Polskiej
| Tytuł | Autor | Reżyseria | Realizacja TV | Data emisji |
|---|---|---|---|---|
| Misie Ptysie | Zbigniew Poprawski | Włodzimierz Dobromilski | 9 lutego 1964 | |
| Awantura w teatrze | Katarzyna Borysowa | Włodzimierz Dobromilski | 1965 | |
| Smocza legenda | Hanna Januszewska | Włodzimierz Dobromilski | 1966 | |
| Zimowa przygoda | Krzysztof Orski | Włodzimierz Dobromilski | Krystian Woźniewicz | 25 grudnia 1967 |
| Kraina lalek | Eugeniusz Szwarc | Włodzimierz Dobromilski | Krystian Woźniewicz | 7 lipca 1968 |
| Trzy pomarańcze | Sergiusz Michałkow | Krzysztof Niesiołowski | Krystian Woźniewicz | 10 listopada 1968 |
| Skoczek-Toczek | Jan Malik | Krzysztof Niesiołowski | Andrzej Androchowicz | 10 maja 1970 |
| Sezamie, otwórz się | Irena Pikiel | Edward Doszla | 1971 |
Nagrody i wyróżnienia
- 1964 – III nagroda za scenografię do przedstawienia Awantura w teatrze lalek E. Borysowej w reż. Włodzimierza Dobromilskiego w Państwowym Teatrze Lalek w Wałbrzychu na II Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu
- 1965 – nagroda za scenografię do przedstawienia Niebieski piesek G. Urbana w reż. Włodzimierza Dobromilskiego w Konkursie Małoobsadowych Przedstawień w Teatrach Lalek w Warszawie
- 1967 – V nagroda za scenografię do przedstawienia Smocza legenda H. Januszewskiej w reż. Włodzimierza Dobromilskiego w Państwowym Teatrze Lalek „Pleciuga” w Szczecinie na III Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów Lalek w Opolu
- 1969 – nagroda Miejskiej Rady Narodowej w Szczecinie z okazji piętnastolecia Teatru Lalek „Pleciuga”
Odznaczenia
- 1956 – Srebrny Krzyż Zasługi
- 1963 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
- 1967 – Zasłużony Działacz Kultury
- 1969 – Honorowa Odznaka za zasługi w rozwoju woj. koszalińskiego
O Irenie Pikiel
- (...) To chyba właśnie w tamtych latach, gdy „Pleciugą” władała Irena Pikiel, o „Pleciudze” zaczęto w Szczecinie mówić bez grzecznościowych komplementów. Teatr zdobył sobie wielkie uznanie młodych widzów i autorytet dorosłych. A recenzje z premierowych przedstawień teatru lalek zaczęli wtedy pisać dziennikarze, którzy wcześniej uważali, że poważnie i wnikliwie można analizować wyłącznie prace teatrów dramatycznych. Irena Pikiel była osobą twórczo niespokojną, szukała ciągle nowych środków, którymi żyją młodzi odbiorcy „Pleciugi”, potrafiła jednak w tym samym czasie wprowadzić do teatralnego zespołu klimat szczerości i prawdziwego koleżeństwa. (Ryszard Liskowacki, Wydawnictwo okolicznościowe z okazji jubileuszu 20-lecia „Pleciugi")
Bibliografia
- Robert Cieślak, Elżbieta Stelmaszczykowa, Pół wieku Teatru Lalek w Szczecinie. „Rusałka” – „Pleciuga” 1953-2003, Teatr Lalek „Pleciuga”, Szczecin 2004
- Encyklopedia Szczecina Suplement 1 (pod red. Tadeusza Białeckiego, autor hasła Ryszard Markow), Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2003
- Jadwiga Morawska, Irena Pikiel - folder okolicznościowy wydany z okazji 35-lecia pracy artystycznej Ireny Pikiel, Teatr Lalek „Pleciuga”, Szczecin 1963
Inne źródła
- Materiały ze zbiorów Instytutu Teatralnego im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie
